شاخص های زمین ریخت شناسی زمین ساخت فعال ابزار مفیدی برای بررسی تاثیر فعالیت زمین ساخت در یک ناحیه است. محاسبه این شاخص ها به وسیله نرم افزارهایArcGIS  و سنجش از دور (RS)، در یک منطقه بزرگ برای تشخیص ناهنجاری های احتمالی مرتبط با زمین ساخت فعال سودمند است. این روش به ویژه در مناطقی که کار مطالعاتی کمی برروی فعالیت زمین ساختی آن با استفاده از این روش صورت گرفته مانند حوضه آبریز کارون بزرگ، می تواند روش نو و مفیدی باشد. حوضه آبریز رودخانه کارون بزرگ واقع در بخش های میانی کمربند چین خورده- رانده شده زاگرس با راستای چیره شمال باختر- جنوب خاور در جنوب باختری ایران، یک پهنه بسیار ایده آل برای آزمودن مفاهیم این شاخص ها در پیش بینی فعالیت نسبی زمین ساختی بر اساس بررسی سامانه رودخانه ای یا جبهه کوهستان شناخته شد. بر اساس مقادیر شاخص طول- شیب رودخانه (SL)، نبود تقارن حوضه زهکشی (Af)، انتگرال فرازسنجی (Hi)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن (Vf)، شکل حوضه زهکشی (Bs) و پیچ و خم پیشانی کوه (Smf) شاخصی نهایی به نام شاخص زمین ساخت فعال نسبی  (Index of relative active tectonics; or Iat)حاصل می شود که ترکیبی از شاخص های بالا بوده و سیماهای زمین را به چهار رده تقسیم می کند. پس از اندازه گیری شاخص ها مشخص شد که پهنه کارون بزرگ دارای نرخ های متفاوتی از فعالیت زمین ساختی است. بر اساس مقادیر به دست آمده تصحیح شده برای شاخصIat  منطقه مورد مطالعه در سه رده طبقه بندی می شود: رده 1 (24% پهنه با فعالیت نسبی خیلی بالا، مانند بخش هایی از خاور و مرکز یعنی در مناطقی که گسل های راندگی اصلی زاگرس و فروافتادگی دزفول بیشترین تاثیر را دارند)، رده 2 (63% پهنه با فعالیت نسبی بالا، مانند بیشتر بخش های خاوری، باختری، شمال و مرکز یعنی در مناطقی که نسبت به رده پیشین عملکرد گسل ها کمتر است)، رده 3 (10% پهنه با فعالیت نسبی متوسط، یعنی در مناطقی که عملکرد گسل ها کمترین تاثیر را دارد)، و بر این اساس پهنه ضعیف (رده 4) در حوضه آبریز کارون وجود ندارد. همچنین 1% از پهنه حوضه آبریز به علت قرارگیری در نواحی دشت های ساحلی خوزستان و نبود امکان اندازه گیری شاخص ها در این رده بندی قرار نمی گیرد.

گسل­های سیاه­کمر-علوی، یلفان-ارزانفود، کشین-سیمین، تفریجان-منگاوی و انجلاس-ورکانه با راستای عمومی شمال باختری-جنوب خاوری در بخش­های جنوبی  و جنوب خاوری شهر همدان رخنمون دارند و پایانه شمال باختری برخی از این گسل­ها مستقیما وارد حریم شهر شده است. از نظر جایگاه ساختاری این گسل­ها در پهنه سنندج-سیرجان و در مجاورت رشته کوه­های الوند قرار گرفته­اند. در این مطالعه، با استفاده از شاخص­های ریخت­زمین­ساختی و الگوی فرکتالی حاکم بر گسل­ها، فعالیت نسبی تکتونیکی این گسل­ها مورد بررسی قرار گرفته است. با استفاده از الگوی فرکتالی، تراکم سیستم گسلی به طور دقیق در بخش­های مختلف منطقه مورد مطالعه، مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین شاخص­های ریخت­سنجی عدم­تقارن حوضه زهکشی، انتگرال ارتفاع­ سنجی، گرادیان طول­ رودخانه، تقارن توپوگرافی عرضی و شکل حوضه در منطقه مورد مطالعه اندازه گیری و سپس این شاخص­ها به کمک تحلیل­های سلسله مراتبی و وزن­دهی، تلفیق و نقشه نهایی فعالیت نسبی تکتونیکی تهیه شده است. نتایج تحلیل­های فرکتالی شکستگی­ها نشان می­دهد که افزایش بعد فرکتالی در بخش مرکزی تا جنوب باختری منطقه مورد مطالعه، نشان از پویایی بیشتر زمین­ساختی و کاهش این مقدار در بخش­های شمالی تا شمال خاوری نشان از بلوغ زمین­ساختی بیشتری دارد. نقشه نهایی فعالیت نسبی تکتونیکی نیز نشان می دهد که بیشتر حوضه­های بخش مرکزی تا جنوب باختری فعالیت نسبی تکتونیکی بالایی داشته و در کلاس یک طبقه­بندی شده­اند. همچنین در این نقشه، بیشتر مناطق دارای کلاس دو و سه با فعالیت نسبی تکتونیکی متوسط و پایین منطیق بر بخش­های خاوری منطقه مورد مطالعه است. درواقع مناطق شهری و پیرامونی شهر همدان به ویژه بخش­های جنوبی شهر، فعالیت نسبی تکتونیکی مقادیر بالایی نشان میدهند.

شاخص زمین ریخت شناسی زمین ساخت فعال، ابزار مفیدی برای بررسی تاثیر فعالیت زمین ساخت در یک ناحیه است. محاسبه این شاخص به وسیله نرم افزارهای Arc GIS و سنجش از دور (به عنوان ابزار شناسایی) در یک منطقه بزرگ برای تشخیص ناهنجاری های احتمالی مرتبط با زمین ساخت فعال سودمند است. این روش به ویژه در مناطقی که کار مطالعاتی کمی روی فعالیت زمین ساختی آن با استفاده از این روش صورت گرفته است، می تواند روش نو و مفیدی باشد. بر پایه مقادیر شاخص طول- شیب رودخانه (SL)، عدم تقارن حوضه زهکشی (Af)، انتگرال فرازسنجی (Hi)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن (Vf)، شکل حوضه زهکشی (Bs) و پیچ و خم پیشانی کوه (Smf)، شاخصی به نام Iat Indexofrelativeactivetectonics)؛ زمین ساخت فعال نسبی) حاصل شد که ترکیبی از شاخص های بالاست و خود به چهار رده تقسیم می شود. مقادیر به دست آمده برای شاخص Iat در منطقه مورد بررسی نشان دهنده پهنه ای با فعالیت زمین ساختی پایین (رده 4) در زیر حوضه های 4 و 6 و پهنه ای با فعالیت زمین ساختی متوسط (رده 3) در زیر حوضه های 1، 2، 7، 9، 10، 11، 12، 14، 15 و 19 و پهنه ای با فعالیت زمین ساختی بالا (رده 2) در زیر حوضه های 3، 5، 8، 13، 16، 17 و 18 است. الگوی تقارن توپوگرافی عرضی (T) نیز برای ناحیه مورد بررسی محاسبه و نتیجه آن به شکل نقشه ای از بردارهای T تهیه شد. با مقایسه مقادیر این شاخص با نقشه رده بندی زمین ساخت فعال نسبی، تطبیق نواحی رده بالا با پهنه های دارای مقادیر بالای عدم تقارن تایید شد.

شاخص های زمین ریخت شناسی زمین ساخت فعال، ابزار مفیدی برای بررسی تأثیر فعالیت زمین ساخت در یک ناحیه است. محاسبه این شاخص ها به وسیله نرم افزارها، بررسی های سنجش از دور (به عنوان ابزار شناسایی) و به منظور بررسی اجمالی یک منطقه بزرگ از دیدگاه ناهنجاری های احتمالی مرتبط با زمین ساخت فعال سودمند است. این روش به ویژه در مناطقی که کار مطالعاتی کمی روی فعالیت های زمین ساختی آن با استفاده از این روش صورت گرفته است (حوضه آجی چای)؛ می تواند روش نو و مفید باشد. بر اساس مقادیر شاخص طول-شیب رودخانه (SL)، عدم تقارن حوضه زهکشی (AF)، انتگرال هیپسومتری (Hi)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن (Vf)، شکل حوضه زهکشی (Bs) و پیچ و خم پیشانی کوهستان (Smf)، شاخصی به نام زمین ساخت فعال نسبی (Iat; Index of relative tectonics) حاصل شد که ترکیبی از شاخص های بالاست و خود به چهار رده تقسیم می شود. مقادیر به دست آمده برای Iat در منطقه مورد بررسی نشان داد که، رده 2 (بالا) با مساحت 46/1045 کیلومتر مربع 26/11 درصد، رده 3 (متوسط) با مساحت 67/2940 کیلومتر مربع 67/31 درصد، رده 4 (پایین) با مساحت 30/5297 کیلومتر مربع 06/57 درصد از کل منطقه را اشغال می کند. الگوی تقارن توپوگرافی عرضی (T) نیز برای ناحیه مورد بررسی محاسبه و نتیجه آن به شکل نقشه ای از بردارهای T تهیه شد با مقایسه این شاخص با نقشه رده بندی زمین ساخت فعال نسبی تطبیق نواحی رده بالا با پهنه های دارای مقادیر بالای عدم تقارن تأیید شد.

سامانه گسلی فعال گیلاتو-تبریز، با روند کلی شمال غرب-جنوب شرق و طول بیش از 400 کیلومتر، در شمال غرب ایران گسترش دارد. این سامانه گسلی امتدادلغز در دوره تاریخی و دستگاهی چندین زمین لرزه مخرب را تجربه کرده است. در این مقاله، با استفاده از تصویرهای ماهواره ای، تصویرهای DEM (مدل رقومی ارتفاعی)، شواهد میدانی، داده های زمین لرزه ای و GPS، زمین ساخت فعال این سامانه گسلی بررسی شده است. این سامانه گسلی از جنوب شرق به شمال غرب، از سه زون گسلی اصلی شمال تبریز، میشو-تسوج، و گیلاتو-سیه چشمه-خوی تشکیل شده است. انتهای شمال غربی سامانه گسلی گیلاتو-تبریز به ساختار دم اسبی (horsetail structure) شامل گسل های نرمال در جنوب کاقیزمان (Kaghysman) ترکیه و انتهای جنوب شرقی آن به زون راندگی بزقوش ختم می شود. سامانه گسلی گیلاتو-تبریز ساختارهای زمین ساختی ترافشاری (transpression) و تراکششی (transtension) (گسل های انشعابی (splay faults)، گسل گامه ها (stepovers)، خمش ها (bendings) و حوضه های کششی-جدایشی (pull-apart basins) پدیدآمده در یک زون برشی راست گرد، با چیدمان پلکانی (en echelon)، را در بر دارد. زون گسلی شمال تبریز که عامل سه زمین لرزه تاریخی ویرانگر 04/11/1042، 6/7Mw ؛ 26/04/1721، 7/7 Mw؛ و 08/01/1780، 7/7 Mw، بوده است، شامل سه گسل پاره (fault segment) امتدادلغز راست گرد بستان آباد، شیبلی و تبریز با چینش راست پله (right-stepping) است. زون گسلی میشو-تسوج که رومرکز میدانی زمین لرزه تاریخی 10/1786، 2/6 Mw، در نزدیکی آن تعیین شده است، در خمش ترافشاری شکل گرفته در نواحی مرکزی سامانه گسلی گیلاتو-تبریز پدید آمده است. در سوی شمال غرب، زون گسلی امتدادلغز راست گرد گیلاتو-سیه چشمه-خوی، که رومرکز میدانی زمین لرزه تاریخی 02/07/1840، 4/7Mw ، در انتهای شمال شمال غربی آن تعیین شده است، چندین حوضه کششی-جدایشی را پدید آورده است. جنبش شناختی کنونی سامانه گسلی گیلاتو-تبریز نقش کلیدی در لرزه زمین ساخت شمال غرب ایران دارد و بخشی از همگرایی میان صفحه های اوراسیا و عربستان را تعدیل می کند.

گسل تبریز که در ادامه شمال باختری خود گسل شمالی میشو را نیز شامل می شود با روند شمال باختری- جنوب خاوری خود دارای سازوکاری راستالغز با مولفه راست براست و یکی از لرزه خیزترین گسلهای ایران درناحیه آذربایجان است. مطالعات به عمل آمده در قسمتهای مختلف این گسل حاکی از وجود آثار ریخت شناسی متعدد ناشی از فعالیتهای زمین ساختی در راستای آن است. آبگیرهای فرونشستی از جمله این، آثار هستند که با وجود اهمیت آنها از نظر زمین شناختی، زمین ریخت شناسی و زمین ساختی مطالعه ای در ایران مورد آنها صورت نگرفته است. لذا، بررسی آبگیرهای فرونشستی به عنوان یکی از آثار زمین ریختی گسلهای راستالغز برای شناسایی گسلهای فعال، مهم ترین هدف این مقاله است که با بررسی آبگیر قوری گل بستان آباد، آبگیر خشک گردنه پیام، آبگیر خشک ارلان و آبگیر خشک قوی گل میشوداغ، سعی شده است این مهم حاصل گردد.تمامی این آبگیرها به وسیله گسلهای راستالغز و عادی محصور شده اند که سازوکار آنها بر پایه اطلاعات حاصل از بررسی منابع و مشاهدات میدانی و مطالعه آثار زمین ریختی آنها از قبیل انحراف رودخانه ها، پادگانه های رودخانه ای نامتقارن و مخروط افکنه ها مورد شناسایی قرار گرفته است. با توجه به یافته های این پژوهش در مورد هر یک از حوضه های انباشتی فوق و پرشدگی این حوضه ها با نهشته های بسیار جوان کواترنری، می توان آبگیرهای دایر و یا خشک تشکیل شده در راستای گسل تبریز و شمالی میشو را دلیلی برفعال بودن این گسلها دانست و رویداد زمین لرزه های نسبتا قوی را در چنین مناطقی پیش بینی نمود.

یکی از مهم­ترین جنبه­های مطالعه زمین­لرزه القایی امکان چکانش زمین­لرزه­های بزرگ است. این مطالعه درصدد ایجاد ارتباط بین زمین­لرزه 21 دی ماه 1390 در جنوب شهرستان بابل با احداث سد البرز است که آبگیری آن از تقریباً سه سال قبل از این زمین­لرزه شروع شد. محل مخزن سد توسط دو گسل فعال البرز شمالی در جنوب و خزر در شمال محصور شده است. نتایج مطالعات نشانگر فزونی زمین­لرزه­ها بعد از آبگیری سد البرز است. در یک نگاه کلی به آمار زمین­لرزه و آبگیری سد، از تاریخ مهر 1388 تا زمین­لرزه 21 دی ماه 1390 دو دوره باربرداری یا کاهش سطح آب مخزن سد اتفاق افتاده است که همزمان موجب افزایش زمین­لرزه شده است. بعد از دوره دوم باربرداری، که بیشتر از دوره اول بوده است، زمین­لرزه 2/5ML رخ داده است. یکی از دلایل فعال شدن گسل را می توان به توسعه یا پخش فشار آب منفذی با ضریب موسوم به c، از محل مخزن به کانون زمین­لرزه نسبت داد. در گسترش فشار آب منفذی متناسب با تراوایی سنگ، بین آبگیری سد و بالارفتن فشار منفذی و در نتیجه لرزه­خیزی تأخیر وجود دارد. این تأخیر موجب می­شود زمین­لرزه­ها در عمق و فاصله بیشتری از سد رخ داده و با توجه به درگیری طول و سطح بیشتری از شکستگی­ها، اختلاف تنش کمتری را برای فعالیت گسل­های فعال بر اساس معیار گسیختگی کلمب فراهم می­سازند. ضریب c می­تواند در یک ایالت زمین­ساختی مشابه و در یک تجربه سدسازی دیگر برای پیش­بینی زمین­لرزه القایی مورد استفاده قرار گیرد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.